Làng Nghề Dệt Chiếu Hới (Thái Bình): Tinh Hoa Trăm Năm Dưới Bàn Tay “Trạng Chiếu” 2026

“Ăn cơm hom, nằm giường hòm, đắp chiếu Hới”

Trong kho tàng ca dao tục ngữ Việt Nam, hiếm có sản phẩm thủ công nào đi vào thơ ca một cách tự nhiên và đầy tự hào như làng nghề dệt chiếu Hới. Câu ca “Ăn cơm hom, nằm giường hòm, đắp chiếu Hới” không chỉ là một lời khẳng định về chất lượng tuyệt hảo của sản phẩm, mà còn là minh chứng cho vị thế độc tôn của chiếu Hới trong đời sống văn hóa của người dân Bắc Bộ xưa.

Nằm bên dòng sông Luộc và sông Hồng đỏ nặng phù sa, làng nghề dệt chiếu Hới (thuộc xã Tân Lễ, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình) từ lâu đã trở thành một biểu tượng của sự cần cù, tài hoa và nét đẹp văn hóa làng quê Việt Nam. Không đơn thuần là một vật dụng để ngủ, chiếc chiếu Hới chứa đựng cả mồ hôi, nước mắt và những bí quyết gia truyền qua hàng trăm năm lịch sử.

Trong bài viết này, hãy cùng chúng tôi xuôi về miền quê lúa Thái Bình, lắng nghe tiếng khung dệt lách cách và khám phá câu chuyện đầy mê hoặc về làng nghề dệt chiếu Hới trứ danh.

1. Lịch sử Làng nghề dệt chiếu Hới và huyền thoại “Trạng Chiếu”

Để hiểu về giá trị của một chiếc chiếu Hới, ta phải ngược dòng lịch sử về thế kỷ XV. Sự ra đời và phát triển rực rỡ của làng nghề dệt chiếu Hới gắn liền với tên tuổi của một vị Trạng nguyên lừng lẫy: Tam nguyên Phạm Đôn Lễ.

1.1. Vùng đất địa linh nhân kiệt

Làng Hới (tên nôm của làng Hải Triều ngày nay) vốn có nghề dệt chiếu từ rất sớm. Tuy nhiên, trước thế kỷ XV, kỹ thuật dệt còn thô sơ, chủ yếu là dệt bằng khung đứng, không có ngựa đỡ sợi, nên chiếc chiếu làm ra không được săn chắc, sợi đan thưa và kém bền.

1.2. Công lao của Trạng nguyên Phạm Đôn Lễ

Bước ngoặt lịch sử của làng nghề dệt chiếu Hới diễn ra vào năm 1481, khi ông Phạm Đôn Lễ (người làng Hải Triều) đỗ Trạng nguyên. Trong một lần đi sứ sang Trung Quốc, qua vùng Quảng Tây, ông quan sát thấy người dân ở đây có kỹ thuật dệt chiếu rất đặc biệt: họ dệt khung nằm và có ngựa đỡ sợi dọc. Kỹ thuật này giúp sợi đan nhanh hơn, chiếu đẹp, dày và bền hơn hẳn.

Vốn thông minh và có lòng yêu quê hương, ông đã âm thầm học hỏi bí quyết, mua bàn dệt về để nghiên cứu. Khi về nước, ông đã truyền dạy lại kỹ thuật cải tiến này cho dân làng Hới. Từ đó, làng nghề dệt chiếu Hới bước sang một trang mới, sản phẩm làm ra đẹp nức tiếng kinh kỳ. Dân làng tôn ông là Tổ nghề và lập đền thờ, gọi ông một cách kính trọng là “Trạng Chiếu”.

2. Quy trình làm nên một chiếc Chiếu Hới: Kỳ công và Tỉ mỉ

Đến thăm làng nghề dệt chiếu Hới hôm nay, bạn sẽ thấy sự nhộn nhịp, hối hả nhưng cũng đầy nghệ thuật trong từng công đoạn. Để làm ra một chiếc chiếu Hới “hàng thửa”, người nghệ nhân phải trải qua một quy trình cực kỳ khắt khe mà máy móc hiện đại khó lòng thay thế hoàn toàn.

2.1. Tuyển chọn nguyên liệu: Cây cói và sợi đay

Nguyên liệu chính của chiếu là cây cói (lác) và sợi đay. Nhờ nằm ở ngã ba sông (sông Hồng và sông Luộc), vùng đất Hưng Hà được bồi đắp phù sa màu mỡ, tạo điều kiện cho cây cói phát triển mạnh mẽ.

• Cây cói Hới: Cói trồng ở đây thân nhỏ nhưng chắc, dai và có màu trắng xanh rất đẹp. Người thợ phải chọn những cây cói bánh tẻ, không quá non (sẽ bị mềm) cũng không quá già (sẽ bị cứng), và đặc biệt không được đốm đen.

• Sơ chế: Cói sau khi thu hoạch được chẻ nhỏ ngay khi còn tươi. Đây là công đoạn đòi hỏi sự khéo léo, người thợ dùng dao nhỏ chẻ cây cói làm đôi hoặc làm ba sao cho đều tăm tắp. Sau đó, cói được phơi nắng. Nắng phải là nắng to, phơi đủ 3-4 nắng để sợi cói săn lại, chuyển sang màu trắng ngà óng ả.

2.2. Nhuộm màu – Bí quyết của sự rực rỡ

Điểm đặc trưng của làng nghề dệt chiếu Hới chính là những chiếc chiếu hoa rực rỡ. Công đoạn nhuộm cói đòi hỏi kinh nghiệm của người thợ già.

• Màu nhuộm phải được nấu trong nước sôi sùng sục. Từng bó cói được nhúng vào thùng màu (thường là đỏ, xanh, vàng), nhúng đi nhúng lại nhiều lần để màu thấm sâu vào từng thớ sợi.

• Sau khi nhuộm, cói lại được mang đi phơi nắng một lần nữa. Cái khó là phải phơi sao cho cói khô mà không bị bay màu, không bị giòn gãy. Nhìn sân phơi của làng nghề dệt chiếu Hới những ngày nắng, bạn sẽ thấy như một bức tranh thổ cẩm khổng lồ rực rỡ sắc màu.

2.3. Dệt chiếu – Bản hòa ca của người thợ

Đây là công đoạn quan trọng nhất. Tại làng nghề dệt chiếu Hới, kỹ thuật dệt thủ công vẫn được trân trọng. Một khung dệt thường cần 2 người:

• Người thợ dập (cầm khổ): Ngồi trên khung, dùng sức dập go (khổ) để ép chặt sợi cói vào nhau. Sức dập phải đều tay, dứt khoát thì chiếu mới phẳng và dày dặn.

• Người thợ luồn (văng thoi): Ngồi bên cạnh, dùng cây văng (thoi) luồn sợi cói qua các sợi đay dọc.

Sự phối hợp giữa hai người phải nhịp nhàng, ăn ý như một vũ điệu: “lách cách – vút – lách cách – vút”. Chỉ cần sai một nhịp, chiếu sẽ bị lỗi, đường đan không thẳng. Chính sự tỉ mỉ này tạo nên độ bền trứ danh của chiếu Hới.

3. Các loại Chiếu Hới đặc trưng: Đẳng cấp “Hàng Tiến Vua”

Sản phẩm của làng nghề dệt chiếu Hới rất đa dạng, nhưng nổi tiếng nhất phải kể đến các loại sau:

3.1. Chiếu Đậu (Chiếu Gon)

Đây là loại chiếu cao cấp nhất, xưa kia thường dùng để tiến Vua hoặc dành cho các gia đình quyền quý.

• Đặc điểm: Sợi cói nhỏ, mịn, trắng muốt. Sợi đay xe nhỏ và bền. Kỹ thuật dệt cực kỳ dày dặn, cầm chiếc chiếu lên thấy nặng tay, bề mặt chiếu trơn láng, không một lỗi nhỏ.

• Cảm giác: Nằm chiếu đậu mùa hè thì mát rượi như nằm trên tấm ngọc, mùa đông lại ấm áp lạ thường.

3.2. Chiếu Hoa

Là loại chiếu phổ biến nhất, mang tính thẩm mỹ cao.

• Kỹ thuật: Có hai cách tạo hoa văn. Một là dệt trơn rồi in hoa văn lên (rẻ hơn). Hai là dệt hoa văn trực tiếp từ những sợi cói đã nhuộm màu (đắt hơn và đẹp hơn).

• Họa tiết: Thường là chữ Thọ, chữ Song Hỷ, hình hoa sen, tứ linh… mang ý nghĩa phong thủy, cầu may mắn, hạnh phúc. Một đôi chiếu hoa Hới chữ “Song Hỷ” là vật không thể thiếu trong các đám cưới truyền thống vùng Bắc Bộ.

3.3. Chiếu Cạp Điều

Đây là loại chiếu có viền vải đỏ (cạp điều) bao quanh mép chiếu, tạo sự sang trọng và giúp mép chiếu không bị bung. Loại này thường dùng trong các gian thờ, đình chùa hoặc phòng khách trang trọng.

4. Tại sao Chiếu Hới lại “Ăn Đứt” các loại chiếu công nghiệp?

Trong thời đại công nghiệp, chiếu nhựa, chiếu trúc Trung Quốc tràn lan, nhưng làng nghề dệt chiếu Hới vẫn giữ được chỗ đứng riêng nhờ những ưu điểm vượt trội:

1. Thân thiện với sức khỏe: Chiếu Hới làm từ 100% cói tự nhiên, không hóa chất độc hại. Nằm chiếu cói rất thoáng khí, thấm hút mồ hôi tốt, rất thích hợp cho trẻ nhỏ và người già, tránh các bệnh về da và hô hấp.

2. Hương thơm tự nhiên: Chiếu Hới mới có mùi thơm dịu nhẹ đặc trưng của cói khô và nắng, tạo cảm giác thư thái, dễ ngủ.

3. Độ bền theo năm tháng: Nếu biết cách bảo quản, một đôi chiếu Hới dệt thủ công có thể dùng được 5-10 năm mà không bị mục nát. Càng nằm lâu, chiếu càng bóng và mềm mại (lên nước).

4. Giá trị nhân văn: Mua một chiếc chiếu Hới là bạn đang góp phần bảo tồn một di sản văn hóa, ủng hộ cuộc sống của hàng nghìn nghệ nhân đang ngày đêm bám nghề.

5. Trải nghiệm du lịch tại Làng nghề dệt chiếu Hới

Nếu bạn là người yêu thích du lịch trải nghiệm, làng nghề dệt chiếu Hới là một điểm đến không thể bỏ qua khi về Thái Bình.

5.1. Không gian làng nghề yên bình

Vừa bước đến đầu làng Tân Lễ, bạn sẽ cảm nhận ngay được không khí lao động hăng say. Hai bên đường làng là những bãi phơi cói trải dài ngút ngàn như những tấm lụa màu khổng lồ. Tiếng lách cách của khung dệt vang vọng từ sáng sớm đến đêm khuya tạo nên một bản nhạc đồng quê vui tai.

5.2. Thử làm nghệ nhân

Du khách đến đây có thể xin phép các hộ gia đình để được trải nghiệm ngồi vào khung dệt. Bạn sẽ thấy để dệt được một hàng chiếu vất vả đến nhường nào. Đây là hoạt động rất thú vị, đặc biệt là với các đoàn khách nước ngoài hoặc học sinh sinh viên.

5.3. Tham quan Đền thờ Trạng nguyên Phạm Đôn Lễ

Đừng quên ghé thăm đền thờ Tổ nghề Phạm Đôn Lễ để thắp nén hương tri ân người đã khai sáng ra nghề dệt chiếu, nghe các cụ cao niên kể về giai thoại đi sứ và trí thông minh của ông.

6. Thách thức và nỗ lực bảo tồn Làng nghề dệt chiếu Hới

Dù nổi tiếng là vậy, nhưng làng nghề dệt chiếu Hới cũng đang đối mặt với nhiều sóng gió của cơ chế thị trường.

6.1. Sự cạnh tranh khốc liệt

Chiếu nhựa giá rẻ, chiếu trúc, đệm mút đang chiếm lĩnh thị phần. Giới trẻ trong làng nhiều người không còn mặn mà với nghề dệt vất vả, thu nhập bấp bênh mà chọn đi làm công nhân các khu công nghiệp. Diện tích trồng cói cũng đang bị thu hẹp dần.

6.2. Hướng đi mới: Kết hợp Truyền thống và Hiện đại

Để cứu lấy nghề, người dân làng nghề dệt chiếu Hới đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ:

• Cơ giới hóa: Nhiều hộ gia đình đã đầu tư máy dệt chiếu. Máy dệt giúp tăng năng suất gấp nhiều lần, giảm sức lao động, giá thành hạ, mẫu mã đa dạng hơn để cạnh tranh. Tuy nhiên, những chiếc chiếu thủ công cao cấp vẫn được duy trì cho phân khúc khách hàng khó tính.

• Đa dạng hóa sản phẩm: Không chỉ dệt chiếu, làng nghề còn sản xuất các mặt hàng thủ công mỹ nghệ từ cói như: thảm lót sàn, túi xách, mũ, làn, đệm ngồi… để xuất khẩu sang Nhật Bản, Hàn Quốc và Châu Âu.

• Phát triển du lịch: Kết hợp sản xuất với du lịch làng nghề đang là hướng đi triển vọng, giúp quảng bá thương hiệu chiếu Hới đi xa hơn.

7. Mẹo chọn mua Chiếu Hới chuẩn “xịn”

Làm sao để phân biệt chiếu Hới chính gốc và chiếu kém chất lượng? Dưới đây là kinh nghiệm của các chuyên gia:

• Nhìn mắt chiếu: Chiếu Hới dệt thủ công có mắt chiếu đều, dày khít. Dòng chiếu máy thì mắt chiếu thường thưa hơn một chút nhưng rất đều.

• Kiểm tra mép chiếu: Chiếu xịn có mép viền được bẻ và tết rất kỹ, chắc chắn, không bị xổ sợi.

• Độ dày: Cầm chiếu lên thấy nặng tay, lắc nhẹ thấy sự chắc chắn. Chiếu mỏng, nhẹ thường là loại dệt dối, nhanh hỏng.

• Màu sắc: Chiếu Hới có màu trắng ngà tự nhiên của cói (hoặc màu nhuộm tươi sáng). Tránh mua chiếu có màu xỉn, lốm đốm đen mốc.

8. Lời kết

Vượt qua bao thăng trầm của lịch sử, làng nghề dệt chiếu Hới vẫn sừng sững tồn tại như một minh chứng cho sức sống mãnh liệt của văn hóa Việt. Mỗi chiếc chiếu Hới được làm ra không chỉ là vật dụng sinh hoạt, mà là kết tinh của đất trời Thái Bình, của trí tuệ Trạng nguyên và đôi bàn tay tài hoa của người nông dân.

Nếu có dịp về Thái Bình, hãy một lần ghé thăm làng Hới, mua một đôi chiếu về làm quà. Đó không chỉ là mua một sản phẩm, mà là bạn đang mang về nhà một câu chuyện văn hóa, một nét đẹp bình dị mà sâu sắc của hồn quê Việt Nam.

Hãy cùng chung tay gìn giữ và lan tỏa giá trị của làng nghề dệt chiếu Hới để tiếng thoi đưa vẫn mãi vang vọng bên dòng sông Luộc hiền hòa.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Làng nghề dệt chiếu Hới ở đâu? Làng nghề nằm tại xã Tân Lễ, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình. Cách thành phố Thái Bình khoảng 40km và cách Hà Nội khoảng 90km.

2. Giá chiếu Hới hiện nay là bao nhiêu? Giá chiếu Hới dao động rất rộng tùy loại. Chiếu dệt máy thông thường có giá từ 150.000đ – 300.000đ/đôi. Chiếu dệt thủ công, chiếu đậu cao cấp có thể lên tới 1.000.000đ – 2.000.000đ/đôi hoặc hơn tùy kích thước và độ tinh xảo.

3. Nên mua chiếu Hới dệt tay hay dệt máy? Nếu bạn cần giá rẻ, mẫu mã đa dạng, dùng phổ thông thì chiếu máy là lựa chọn tốt. Nếu bạn muốn trải nghiệm độ bền 10 năm, cảm giác nằm êm ái, mát lạnh và muốn biếu tặng món quà sang trọng, hãy chọn chiếu dệt tay thủ công.

[Cẩm Nang] Xe Gặp Sự Cố Trong Dịp Tết Thì Xử Lý Thế Nào? Bí Kíp Cứu Hộ & Phòng Tránh Từ A-Z 2026

Thuê Xe Tự Lái Tết 2026 Giao Xe Tận Nơi – Linh Hoạt Thời Gian, Vi Vu Đón Xuân Bính Ngọ